Sint-Antoniusverering

Sint-Antoniusverering

Sint-Antonius leefde in de 3de eeuw in Egypte. Na de dood van zijn ouders deed hij als jongvolwassene afstand van zijn bezittingen en trok hij als kluizenaar de woestijn in. Tijdens zijn kluizenaarschap werd Antonius onder meer geplaagd door demonen in de gedaante van leeuwen, beren, schorpioenen, slangen, zwarte glimmende jongetjes, vuurvonken, een zeer aantrekkelijke vrouw en een stapel goud en zilver. Toch slaagde Antonius er in een deugdzaam leven te leiden vol boetedoening en kon hij een leven opbouwen dat vrij van hartstochten was. Nog tijdens zijn leven kreeg Antonius heel wat volgelingen, die kleine gemeenschappen in de woestijn vormden. Na zijn dood verspreidde zijn verering zich al vlug over vrijwel heel Europa. Vandaag wordt Antonius beschouwd als de eerste christelijke kluizenaar en als een van de stichters van het kloosterwezen (vandaar zijn naam Antonius-Abt). Hij stierf op 17 januari 356. Op zondag 17 januari of de zondag die er op volgt worden er traditioneel vieringen gehouden voor deze heilige.

In de 11de eeuw ontstond in Frankrijk de lekenorde van de Sint-Antoniusbroeders, die zich toelegde op de verpleging van zieken. Om de zieken eten te verschaffen, kweekte de orde varkens die gevoed werden door de omwonenden. Als vergoeding voor hun verpleging mochten de ordeleden als enigen hun varkens vrij laten rondlopen in de dorpen. Deze varkens droegen een belletje om hun nek om aan te geven dat zij van de verpleegorde waren. Op de naamdag van Antonius werden de varkens geslacht en werd het vlees onder de armen verdeeld. Aan dit gebruik heeft Antonius zijn bijnaam “Antonius met het varken” te danken. Op afbeeldingen is hij dan ook vaak te zien met een varkentje aan zijn voeten. Verder wordt hij ook vaak afgebeeld met een boek, een abtstaf, een duivelsfiguur of een draak, een raaf een kruisbeeld of een rozenkrans.

Antonius-Abt is de patroonheilige van heel wat beroepsgroepen: wevers, slagers, suikerbakkers, mandenmakers, begrafenisondernemer en zwijnenhoeders. Hij wordt ook aanbeden als beschermer van dieren. Verder wordt hij ingeroepen tegen de pest, (huid)ziekten en sint-antoniusvuur, maar ook tegen hedendaagse veeziekten zoals mond- en klauwzeer, BSE en varkenspest.

Tegenwoordig is de Antonius-Abtverering niet meer zo levendig als vroeger. Als patroonheilige van de (vee)boeren werd Sint-Antonius vooral op het platteland gevierd. Ook nu nog worden Antoniusbedevaartsplaatsen nog bezocht door gelovigen, die een kaarsje bij zijn beeld branden en tot hem bidden. Op bepaalde plaatsen deemsterde deze traditie echter helemaal weg. Wel is het zo dat de traditie op een aantal plaatsen na een tijd van afwezigheid succesvol terug ingevoerd werd.

Toontjeskermis 

Aan de verering van Antonius-Abt is soms een kermis verbonden. In het Oost-Vlaamse Essene en in Zerkegem in West-Vlaanderen bijvoorbeeld wordt nog elk jaar in het weekend rond 17 januari Toontjeskermis gevierd. Uiteraard ontbreken varkensribbetjes of speenvarken dan niet op het kermismenu.

Sint-Antoniusprocessies

Op een aantal plaatsen in Vlaanderen gaat op of rond 17 januari een processie uit ter ere van Antonius-Abt. Zijn beeld en de traditionele offergaven worden dan stoetsgewijs door de gemeente naar de kerk gedragen. De plaatselijke gilde loopt vaak mee in deze stoet. Soms nemen ook schoolkinderen verkleed als biggetjes deel. De processie gaat gewoonlijk vooraf aan een misviering ter ere van Sint-Antonius.

Misviering met offergaven

 Op plaatsen waar de Sint-Antoniusverering nog voorkomt, wordt op of rond zijn naamdag een mis gehouden voor de heilige. Tijdens deze eucharistieviering worden er gewoonlijk vleeswaren zoals (halve) varkenskoppen, pensen en kipkap geofferd. Ook boerenbroden, hutsepot en zelfs levende schapen, biggetjes of konijnen behoren soms tot de offerwaren. Vroeger waren het boeren zelf die deze offerwaren meebrachten voor hun patroonheilige, maar vandaag gaat het meestal om schenkingen van lokale handelaars. De offergaven worden vaak op plechtige wijze in de kerk binnen gebracht en worden tijdens de mis door de priester gezegend. Tijdens of na mis is het ook mogelijk om het beeld van Antonius of een relikwie te vereren. De gelovigen krijgen vaak een herdenkingsvaantje mee.

Offerveiling

Na de eucharistieviering worden de offergaven naar buiten gebracht. In het kerkportaal of op een centrale plaats voor of naast de kerk worden ze vervolgens per opbod verkocht. Dit aspect van de Sint-Antoniusverering komt enkel in Vlaanderen voor. Het spektakel trekt vaak tientallen kijklustigen aan. De offergaven worden geveild door een veilingmeester. Vaak is dat een gildelid of een iemand van de parochie. Met luide stem en veel animo maakt hij de kopers warm om een bod te doen. Potentiële kopers laten zich soms een beetje gaan bij het bieden, waardoor het definitieve bod een veelvoud is van wat er in de winkel voor betaald wordt. De opbrengst van de veiling gaat traditioneel naar een goed doel, zoals een lokale vereniging of de restauratie van de kerk of een beeld. Na de dienst kunnen de deelnemers deelnemen aan een Sint-Antoniusmaaltijd, waar er natuurlijk varkensvlees op het menu staat.

Zegeningen

Op een aantal plaatsen wordt er na de misviering en de veiling ook een dierenzegening georganiseerd. Paarden of huisdieren en hun baasjes worden dan door de priester gezegend.

Sint-Antoniuspensen

Op de naamdag van Sint-Antonius was het vroeger de gewoonte om Sint-Antoniuspens te eten. Dat is een soort beuling met rozijnen, die enkel in de periode van de Sint-Antoniusverering te verkrijgen is. Hoewel deze traditie nog maar weinig voorkomt, zijn er toch nog enkele slagers die dit gebruik in ere proberen te houden. In de provincie Antwerpen is dat bijvoorbeeld in Kapellen en Brasschaat nog het geval.

Zwienerenne

Vroeger was er op een aantal plaatsen buiten aan de kerk een kleine metalen kooi tegen de gevel gebouwd, waarin de levende dieren opgesloten werden tot ze na de mis per opbod verkocht werden. Bij de kerk van Blankenberge en het kerkje van Hoeke bij Damme is deze “zwienerenne” nog bewaard.

Sint-Antoniusvuren

Zalfen, een deelgemeente van Oostmalle, kent een levendige Sint-Antoniusverering. Dit zou de enige plaats in Vlaanderen zijn waar nog een Sint-Antoniusvuur ontstoken wordt gestookt. In andere traditioneel katholieke landen zoals Spanje en Italië is deze traditie nog levendiger. De priester zegent bij dit gebruik het vuur met palmtakjes en wijwater om het kwade af te weren. Volgens de overlevering komt dit gebruik voort uit de verbranding van de kleren van mensen die aan het Sint-Antoniusvuur (moederkoornvergiftiging) leden. Men dacht immers dat die ziekte net zo besmettelijk was als de pest.

Sint-Antoniusverenigingen

In Vlaanderen zijn er in de loop der tijd heel wat verenigingen ontstaan die Antonius-Abt als patroonheilige hebben gekozen. Het gaat om schuttersgilden, jeugdbewegingen, rijverenigingen,… Sommige van die verenigingen, waaronder enkele gilden, vieren hun patroonsfeest tijdens het weekend van 17 januari. Deze verenigingen staan vaak ook in voor de organisatie van de plaatselijke Sint-Antoniusviering. Een aantal Sint-Antoniusverenigingen kunnen nog duidelijk gelinkt worden aan het varken. Het Broederschap van Sint-Antonius bijvoorbeeld promoot Belgisch varkensvlees als gastronomisch product. Verder is er ook de jaarlijkse Sint-Antonius Award, een prijs die uitgereikt wordt door de sector aan een restaurant dat varkensvlees hoog in het vaandel draagt.

LITERATUUR

Dhaene, S., ‘Hoge hakken, roze billen. Van antoniusvarkens tot pigs in cyberspace’, Oost-Vlaamse Zanten 74 (1999), nr. 2, p. 171-181.

Giraldo, W., ‘Sanctus Antonius Abbas Redivius. Een bijdrage tot de Gegenwartsvolkskunde’, in: A. Roeck, J. Theuwissen, S. Top en S. Van den Eijnde (red.), Liber Amicorum Jozef Van Haver, Vonksteen, Langemark, 1991, p. 153-163.

Indesteege, L., 'Varkenskoppen voor Sint-Theunis', in: Limburgs Volkskundig Genootschap, Lapjesproef voor drie zussen, Concentra Media nv, Hasselt, 2004, p. 168-169.

Martens, A., ‘Verering van Sint-Antonius met het varkentje te Hansbeke’, Oost-Vlaamse Zanten 73 (1998), nr. 4, p. 288-289.

Naert, A., ‘Predertiende-eeuwse voorstellingen van Sint-Antonius Abt in de West-Europese wereld: een status questionis’, Volkskunde 98 (1997), nr. 2, p. 108-124.

Veelenturf, K., ‘Predertiende-eeuwse voorstellingen van Sint-Antonius Abt in de West-Europese wereld: een status questionis. Een repliek’, Volkskunde 98 (1997), nr. 4, p. 280-286.