Pesach

Pesach

Jaarlijks herdenkt de joodse gemeenschap gedurende acht dagen de bevrijding uit Egypte, namelijk tijdens Pesach of het feest van de ongedesemde broden. Het feest begint elk jaar op een andere dag, omdat de joodse kalender gebaseerd is op de maancyclus*. Pesach begint wel telkens ’s avonds** op de vijftiende dag van de joodse maand nisan. Gedurende de eerste en laatste twee dagen mag er niet worden gewerkt en wordt er gefeest. De vier overige dagen betreffen tussendagen.

De oorsprong

Lange tijd werden joden onderdrukt en werden ze door de farao gedwongen om als slaven te werken. God strafte de Egyptenaren met de tien plagen omdat de joden Egypte niet mochten verlaten. De laatste van de tien plagen zorgde ervoor dat alle eerstgeborenen stierven. De joden waren tegen deze laatste plaag beschermd doordat ze met het bloed van een lam een teken op hun deuren hadden aangebracht. Het Hebreeuwse ‘Pesach’ betekent ‘overslaan’, dit verwijst naar de tiende plaag die de joden niet heeft getroffen. Pas na deze tiende plaag mochten de joden Egypte verlaten. Ze moesten dat zo snel mogelijk doen waardoor ze zelfs de tijd niet hadden om hun brooddeeg te laten rijzen. Om deze reden wordt Pesach tevens het feest van de ongedesemde broden genoemd.

‘Koosjer le-Pesach’

Gelovigen mogen tijdens Pesach geen gist of zuurdesem nuttigen. Onder meer brood en bier zijn dan ook uit den boze. Ook de huizen moeten worden schoongemaakt, huizen moeten met andere woorden volledig ‘koosjer le-Pesach’ zijn. Aangezien Pesach het feest van de ongedesemde broden is, is het belangrijk om alles dat in contact kan gekomen zijn met gist of alles dat gist bevat, schoon te maken of te verwijderen.

De Sedermaaltijd

De eerste twee dagen van Pesach wordt de Sedermaaltijd geserveerd. Deze symbolische en gestructureerde maaltijd bestaat onder andere uit bittere kruiden, een glas zout water, een ei, een geroosterd bot van een lam en charoseth (dit is een mengsel van onder meer geraspte appels, noten, rozijnen en kaneel). Dit alles wordt binnengebracht op de Sederplaat en wordt bij het hoofd van de familie geplaatst. Onder de Sederplaat bevinden zich drie ongedesemde broden of matzes. Alle aanwezigen krijgen een beker waaruit ze vier keer meestal wijn of druivensap drinken. Elk ingrediënt heeft een bepaalde betekenis. De bittere kruiden verwijzen naar de onderdrukking in Egypte, het bot van een lam staat symbool voor het paaslam waarvan het bloed werd gebruikt om de joden te beschermen tegen de tiende plaag, charoseth verwijst naar de kleur en de vorm van de bakstenen waarmee de joden als slaven moesten sleuren en staat tevens symbool voor het geluk na de bevrijding, de drie matzes verwijzen naar het overhaaste vertrek uit Egypte waardoor er geen tijd was om het brooddeeg te laten rijzen. De vier bekers wijn verwijzen naar vier uitdrukkingen die God gebruikte voor de bevrijding uit Egypte. Aan de hand van deze symbolische maaltijd wordt tijdens Sederavond het verhaal van de uittocht verteld. Het verhaal van de uittocht staat opgetekend in de Haggada waaruit wordt voorgelezen. In dit boek staat tevens de specifieke volgorde waarin alles moet gebeuren tijdens Sederavond. Er staat onder meer in dat de matzes en de wijn niet al zittend mogen worden genuttigd, maar wel al leunend.

Pesach voor kinderen

Het verhaal van de bevrijding uit Egypte wordt vooral verteld aan de jongsten onder de aanwezigen. Er moet gezorgd worden dat de kinderen de gebruiken verbonden aan Pesach kunnen doorgegeven aan toekomstige generaties. De kinderen dienen tijdens Sederavond ook vier vragen te stellen. Deze vragen gaan telkens specifiek over de gebruiken die verbonden zijn aan Pesach. Zo vragen ze bijvoorbeeld waarom er tijdens de Sedermaaltijd niet zittend wordt gegeten terwijl er anders wel zittend wordt gegeten. Er is ook een spel verbonden aan de Sedermaaltijd: van de drie matzes die op de tafel liggen, wordt er van de middelste een deel afgebroken. Dit deel wordt de afikoman genoemd. Een kind mag de afikoman verstoppen en wanneer de volwassenen het deel niet terugvinden, moeten ze het stukje terugkopen door aan het kind een cadeau te schenken.

De echte maaltijd

Na de symbolische maaltijd is het tijd voor de échte maaltijd. Nadien wordt er gezongen en gedurende de dagen die op Sederavond volgen, wordt er verder feestgevierd en naar de synagoge gegaan.

* Een joods kalenderjaar bestaat doorgaans uit twaalf maanden, maar zeven keer in negentien jaar is er een schrikkeljaar. Zo’n schrikkeljaar bestaat dan uit dertien maanden.
** Iedere feestdag begint aan de vooravond, achttien minuten voor zonsondergang, en eindigt ca. vijfentwintig uur later, de avond erna, van zodra de eerste drie middelgrote sterren zichtbaar zijn. 

LITERATUUR  

Dankzij het Forum der Joodse Organisaties vzw kreeg Volkskunde Vlaanderen een beter zicht op enkele van de vele gebruiken die verbonden zijn aan Pesach.

Strassfeld, M., The Jewish Holidays, HarperCollins Publishers Inc., New York, 1985.

Greenberg, I., The Jewish Way: Living the Holidays, Jason Aronson Publishers, s.l., 1998.

Kosofsky, S.M., The Book of Costums: A Complete Handbook for the Jewish Year, Harper, San Francisco, 2004.