1 april

1 april

Op de eerste dag van april houden mensen elkaar voor de gek. Volgens deze vrolijke traditie is het op 1 april geoorloofd om je collega's, familie of vrienden op het verkeerde spoor te zetten. Let die dag ook op met de berichtgeving van de media, de kans is groot dat een vreemd bericht achteraf een grap blijkt te zijn.

Herkomst en verspreiding

De oudste vermelding van een 1 aprilgrap dateert uit een boek uit 1508. Daarin spreekt de Franse dichter Eloy d'Amerval van een aprilvis, een woord dat nog steeds synoniem staat voor een grap op 1 april. Ook de Gentse rederijker Eduard De Dene beschrijft al in 1561 hoe mensen elkaar bij de neus nemen op 1 april. Daardoor kunnen we met zekerheid zeggen dat het gebruik gekend was in de eerste helft van de zestiende eeuw. Dat ondermijnt de populaire stelling dat 1 april het gevolg was van de invoering van de Gregoriaanse kalender in 1582. Vóór de invoering werd Nieuwjaar aan het begin van de lente gevierd. Mensen die dat vergaten of zich weigerden te schikken naar de nieuwe kalender zouden zijn bestookt met uitnodigingen voor niet-gehouden feestjes of andere grappige attenties. Hoewel de uitleg plausibel lijkt, blijkt de timing dus niet te kloppen. 1 april is ook geen typisch Belgisch gebruik. In heel veel andere Europese landen en grote delen van Amerika, Rusland, Australië en Noord-Afrika komen aprilgrappen voor. In Duitsland spreken ze van aprilschicken, in Engeland en Amerika van April fool of fool’s day en in Frankrijk van poisson d’avril.

Verzenderkesdag

Grappen uithalen op 1 april was bijzonder populair tijdens de achttiende en negentiende eeuw. Mensen verwisselden bijvoorbeeld ’s nachts de uithangborden van plaats of overschilderden ze met een andere boodschap. Ze stuurden elkaar grappige geschenken of nodigden anderen uit voor feestmaaltijden die nooit plaats vonden. Eind 19de eeuw raakten ook wenskaarten met vissen in trek. Maar veruit de leukste grap bleek toch het ‘verzenden’ van dienstboden en lichtgelovigen. Die werden nietsvermoedend ver weg gezonden met een mooi ingepakte steen, een kist vol dode ratten of een kruik met een bedenkelijke inhoud. Bij aankomst bleek dan dat ze dat hele eind voor niets hadden afgelegd. Men stuurde mensen ook op pad om dingen te gaan halen die eigenlijk niet bestaan. Daardoor werdezn ze soms urenlang van het kastje naar de muur gestuurd. Om die reden wordt 1 april ook wel eens ‘verzenderke(ns)dag’ genoemd. Ook vandaag worden heel wat mensen met een ‘onmogelijke opdracht’ op pad gestuurd. Zo zijn er gevallen bekend van kinderen die naar de winkel moesten om knoopsgaten, een hoekbezem, een fles droog water of een pakje stoom.

Aprilvis

Vissen spelen een belangrijke rol op 1-april. Bij ons proberen nogal wat mensen ongemerkt een papieren vis op iemands rug te plakken. Aprilvis wordt ook vaak gebruikt als synoniem voor een 1 aprilgrap. De negentiende-eeuwse volkskundige Jan ter Gouw schreef het verband tussen 1 april en vissen toe aan een Prins van Lotharingen. Die werd in door Lodewijk XIII gevangen gehouden in het kasteel te Nancy, maar ontsnapte op 1 april door de Maas over te zwemmen. Naar verluid zouden de bewakers minder oplettend zijn geweest doordat ze aprilgrappen met elkaar aan het uithalen waren. In Frankrijk blijft het de gewoonte om elkaar op 1 april een vis cadeau te doen, maar dan wel eentje uit chocolade.

Grappen in de media

Sinds de opkomst van de massamedia aan het eind van de negentiende eeuw zorgt 1 april vaak voor verassingen in het nieuws. Redacties van kranten, radio- of televisiezenders maken er een sport van om valse berichten de wereld in te sturen, al zijn er ook mensen die proberen om valse nieuwsfeiten te laten overnemen door de media. Een van de eerste mediagrappen werd uitgehaald door de London Evening Standard van 1846. De krant beweerde dat er op 1 april een grote ezelshow zou worden gehouden, wat klinkklare onzin bleek te zijn. Soms gaan redacties wel heel ver in het bedenken van een goede grap. Zo slaagde de NCRV-televisie er in 1962 in heel Nederland te doen geloven dat er een beeld van het Paaseiland was aangespoeld op het strand bij Zandvoort. Een paar jaar eerder verspreidde de Britse televisie bloedserieus dat de spaghettioogst in Zwitserland dit jaar uitzonderlijk goed was gelukt. Het filmpje is nog steeds te bekijken op de sociale netwerksite Youtube. Zeker sinds de jaren 1970 winnen de mediagrappen aan populariteit. Toen de Britse krant The Guardian in 1977 een reportage maakte over het fictieve eiland San Serriffe in de Indische Oceaan, belden heel wat lezers om bijkomende toeristische informatie. Ook bij ons vermaken de media zich met 1 aprilgrappen. In 2011 bijvoorbeeld werd het monster van Loch Ness gespot in een Antwerps meer en lanceerde een radiozender een figurantenoproep voor een onbestaande film. Honderden mensen meldden zich aan.

LITERATUUR

Celis, G., Volkskundige kalender voor het Vlaamsche Land, Stichting Mens en Cultuur, Gent, 1990, p. 155.

Doelman, E. '1 April', in: Respons: Mededelingen van het Meertens Instituut (2000), nr. 4, p. 18-26.

Indesteege, L., '1 april', in: Limburgs Volkskundig Genootschap, Lapjesproef voor drie zussen, Concentra Media nv, Hasselt, 2004, p. 193-194.

ter Gouw, J., De volksvermaken, Erven F. Bohn, Haarlem, 1871.